Мәселелерді басымдық бойынша сұрыптау: балалар мен ата-аналарға арналған қарапайым әдіс

Кейде баланың да, ересектің де алдында бір уақытта бірнеше іс тұрады:

• үй тапсырмасын орындау;
• бөлмені жинау;
• кітап оқу;
• жоба дайындау;
• досына жауап беру;
• ойын ойнау;
• ертеңгі сабаққа дайындалу;
• ұзақ уақыттан бері кейінге қалып жүрген істі аяқтау.

Осындай кезде ең қиын сұрақтардың бірі:

«Қайсысын бірінші істеймін?»

Барлық істі бірдей маңызды деп қабылдай берсек, шаршап қалуымыз мүмкін.
Ал дұрыс басымдық қоя білсек, уақытты да, күшті де тиімді пайдаланамыз.

Ол үшін қарапайым басымдық матрицасын қолдануға болады.

---

Басымдық матрицасы деген не?

Бұл — тапсырмаларды екі сұрақ арқылы бағалау тәсілі:

1. Бұл істің әсері қаншалықты үлкен?
2. Оны орындауға қанша күш қажет?

Осы екі сұраққа жауап бергенде тапсырмалар төрт топқа бөлінеді.

---

1. Жылдам жеңістер

Маңызды + орындауы оңай

Бұл — көп күш жұмсамай-ақ жақсы нәтиже беретін істер.

Мысалы:

• ертеңгі сабаққа қажетті дәптерлерді дайындау;
• мұғалім берген қысқа тапсырманы орындау;
• үстелді жинау;
• сөмкені кешке дайындап қою;
• 10 минут кітап оқу;
• бір маңызды хабарламаға жауап беру.

Мұндай істерді ұзаққа созудың қажеті жоқ.

Мүмкін болса, бірден орындаңыз.

Бірнеше кішкентай істі аяқтағанда адамның көңіл-күйі де жақсарады.
Өйткені миымыз «мен істі аяқтай аламын» деген сигнал алады.

---

2. Негізгі мақсаттар

Маңызды + орындауы қиын

Бұл тапсырмалар үлкен нәтиже береді, бірақ оларға көбірек уақыт, еңбек немесе дайындық қажет.

Мысалы:

• бақылау жұмысына дайындалу;
• ғылыми жоба жасау;
• презентация дайындау;
• жаңа тақырыпты толық түсіну;
• олимпиадаға дайындалу;
• үлкен кітапты оқып бітіру;
• спорттық жарысқа дайындалу.

Мұндай тапсырмаларды бірден аяқтау міндетті емес.

Оларды бірнеше бөлікке бөліңіз.

Мысалы:

«Жоба жасау» деген үлкен тапсырманы былай бөлуге болады:

1. тақырып таңдау;
2. ақпарат жинау;
3. жоспар жазу;
4. суреттер дайындау;
5. презентация жасау;
6. сөйлеуге дайындалу.

Үлкен мақсат кішкентай қадамдарға бөлінген кезде қорқынышты көрінбейді.

Кіші қадамдар — үлкен нәтижелерге жеткізеді.

---

3. Кейінге қалдыруға болатын істер

Маңыздылығы төмен + орындауы оңай

Кейбір тапсырмаларды орындау қиын емес, бірақ дәл қазір олардың маңызы аз болуы мүмкін.

Мысалы:

• ескі файлдарды сұрыптау;
• ойын бөлмесін қайта орналастыру;
• телефондағы суреттерді реттеу;
• қажет емес дәптерлерді сұрыптау;
• кейін де жасауға болатын шағын жұмыстар.

Мұндай істерді мүлде ұмыту керек деген сөз емес.

Тек маңызды істер аяқталғаннан кейін орындаған дұрыс.

---

4. Қазір қажет емес істер

Маңыздылығы төмен + көп күш қажет

Бұл — көп уақыт пен күш алатын, бірақ қазіргі мақсаттарға үлкен пайда әкелмейтін тапсырмалар.

Мысалы:

• дәл қазір қажет емес үлкен жобаны бастау;
• бірнеше сағат бойы қажет емес нәрсені безендіру;
• маңызды сабақ тұрғанда ұсақ детальдарға көп уақыт жұмсау;
• тек «бәрі мінсіз болуы керек» деген оймен бір тапсырманы қайта-қайта жасау.

Мұндай істерде өзіңізге сұрақ қойыңыз:

«Бұл маған қазір шынымен қажет пе?»

Егер жауап жоқ болса, оны кейінге қалдыруға немесе мүлде жасамауға болады.

---

Балаларға арналған қарапайым ереже

Кез келген тапсырмаға қарағанда мына төрт сұрақты қойып көр:

1. Бұл маңызды ма?
2. Бұл маған жақсы нәтиже бере ме?
3. Оны орындау оңай ма, әлде қиын ба?
4. Оны дәл қазір жасау керек пе?

Осы төрт сұрақтың өзі көптеген шешімді жеңілдетеді.

---

Ата-аналар қалай көмектесе алады?

Баланың орнына барлық шешімді қабылдап қоюдың қажеті жоқ.

Оның орнына сұрақ қойыңыз:

• «Сенің ойыңша, бүгін ең маңызды іс қайсы?»
• «Қай тапсырманы тез аяқтауға болады?»
• «Қай тапсырмаға көбірек уақыт керек?»
• «Мұны бүгін жасау міндетті ме?»
• «Осы үлкен тапсырманы қандай кішкентай бөліктерге бөлуге болады?»

Мұндай сұрақтар баланың өздігінен шешім қабылдау қабілетін дамытады.

Бұл тек сабаққа емес, кейін бүкіл өміріне қажет дағды.

---

Бір күндік мысал

Айталық, оқушының бүгін мынадай жұмыстары бар:

• математикадан 5 есеп шығару;
• келесі аптаға презентация дайындау;
• үстелін жинау;
• телефондағы ескі видеоларды сұрыптау;
• ертеңгі диктантқа дайындалу.

Оларды былай бөлуге болады:

Тапсырма Әсері Күш Не істеу керек? Ертеңгі диктантқа дайындалу Жоғары Орташа Бүгін орындау Математикадан 5 есеп Жоғары Аз Алдымен орындау Презентация дайындау Жоғары Көп Бөліктерге бөліп жоспарлау Үстелді жинау Орташа Аз Уақыт қалса орындау Ескі видеоларды сұрыптау Төмен Көп Кейінге қалдыру

Осылайша бала алдында тұрған бес тапсырманы бір үлкен «проблема» ретінде емес, реттелген жоспар ретінде көреді.

---

Неге бұл әдіс балаларға пайдалы?

Басымдық қоюды үйренген бала:

• уақытын дұрыс жоспарлайды;
• маңызды мен маңызды еместі ажыратады;
• үлкен тапсырмадан қорықпайды;
• жұмысты бөліктерге бөлуді үйренеді;
• кейінге қалдыруды азайтады;
• өз күшін дұрыс бағалай бастайды;
• жауапкершілікті біртіндеп өз қолына алады.

Ең бастысы — бала әр минутын тапсырмамен толтыруды емес, дұрыс таңдау жасауды үйренеді.

---

Есте сақтайық

Әр істі бірден орындау міндетті емес.

Кейбір істі:

• қазір жасау керек;
• кейбірін жоспарлау керек;
• кейбірін кейінге қалдыруға болады;
• ал кейбірін мүлде жасамауға болады.

Жақсы жоспар — барлық істі орындау емес.
Жақсы жоспар — ең маңызды істі дұрыс уақытта орындау.

Кіші қадамдар — үлкен өзгерістерге бастайды.